Sommige verhalen beginnen niet met een eerste zin, maar met een gemis.
Kursk, het debuut van Bert Klinkenberg – internationaal schrijvend als Burt Clinchandhill – is zo’n verhaal. Het ontstond niet aan een bureau, maar op papier dat nooit bedoeld was om gedrukt te worden: een filmscenario. Geschreven in de schaduw van een van de meest aangrijpende maritieme tragedies van deze eeuw – de ramp met de Russische onderzeeër Kursk in 2000.Het scenario vond zijn weg naar een mogelijke verfilming. Het project kwam daadwerkelijk in beweging, maar er werd uiteindelijk gekozen voor een andere scenarist. Wat achterbleef was geen mislukking, maar iets veel interessanters: een onaf verhaal dat nog geen definitieve vorm had gevonden.
En toen kwam dat ene, ogenschijnlijk vrijblijvende advies: “Je kunt er altijd nog een boek van maken.” Dat bleek het begin van alles.
Van script naar stem
Waar een filmscript draait om zichtbare scènes en dialoog, dwong de romanvorm tot iets anders. Verdieping. Binnenwereld. Twijfel. Klinkenberg benaderde het bronmateriaal niet als een reconstructie, maar als een ruimte tussen feiten. Want hoewel Kursk gebaseerd is op een waargebeurde tragedie, is juist dat wat niet bekend is vaak het meest intrigerend. Zoals hij zelf aangeeft in een interview: “Omdat het een waargebeurd verhaal is, was er een soort schets. Maar er was ook veel onbekend mysterie dat ik kon invullen met mijn fantasie.” Die spanning tussen feit en verbeelding vormt het fundament van het boek.
De geboorte van een schrijver
Achteraf bezien is Kursk niet alleen een boek over een ramp onder water, maar ook over het ontstaan van een schrijverschap.
Het was het punt waarop een visueel denkende maker — iemand die scènes “zag” voordat hij ze opschreef — de overstap maakte naar literatuur. In dat opzicht is de oorsprong als filmscript geen toeval. Uit een ander interview blijkt hoe sterk dat visuele denken aanwezig is: “Voordat de woorden op papier verschijnen, visualiseer ik elk beeld, elke scène, als een film.” Die cinematografische blik zie je terug in Kursk: de claustrofobie, de spanning, de stiltes tussen de gebeurtenissen.
Schrijven tussen talen en werelden
De keuze om Kursk in het Engels te schrijven is geen marketingbeslissing, maar een logisch gevolg van een leven tussen talen. Met een moeder uit Indonesië en een vader met Duitse wortels groeide Klinkenberg op in een omgeving waarin taal geen vaststaand gegeven was, maar een beweging. Engels werd daarmee niet alleen een praktische keuze, maar ook een neutrale, verbindende taal — een plek waar verschillende werelden samenkomen. Dat zie je ook terug in zijn werk: verhalen die zich niet laten beperken door één land, personages die bewegen tussen systemen en een constante zoektocht naar wat ‘waar’ is in een wereld die dat begrip ondermijnt.
Van werkelijkheid naar de rafelranden
Kursk vormt een interessant contrast met zijn latere werk, zoals De Rafelranden van de Werkelijkheid. In het voorwoord van die bundel spreekt Klinkenberg de lezer direct aan: verhalen als korte, scherpe momentopnames, bedoeld om nét voor het slapen een lichte onrust achter te laten. Diezelfde ondertoon – het idee dat de werkelijkheid nooit volledig betrouwbaar is – ligt al besloten in Kursk: wat wordt verteld, wat wordt verzwegen en wat slechts wordt gesuggereerd. Je zou kunnen zeggen dat Kursk de eerste stap is in die beweging: van concrete werkelijkheid naar de rafelranden ervan.
De trilogie die ontstond uit een ramp
Wat begon als één verhaal, groeide uit tot meer. In Kursk introduceerde Klinkenberg het personage James Mitchel — iemand die meer leek te verdienen dan één boek. Het resultaat was het begin van een trilogische ontwikkeling, waarin feit en fictie steeds verder in elkaar verschuiven. Dat past bij een bredere fascinatie van de auteur: verhalen die niet eindigen, maar doorwerken.
Het verhaal dat bleef liggen – en daardoor kon groeien
Ironisch genoeg is Kursk juist geworden wat het is, omdat het eerste plan mislukte. Als het filmscript was verfilmd zoals bedoeld, was het waarschijnlijk een strakker, afgerond geheel geweest. Een gesloten verhaal. Maar doordat het bleef liggen — zonder definitieve vorm — kreeg het de ruimte om iets anders te worden: gelaagder, ambiguër, en uiteindelijk persoonlijker.
Slot: schrijven als herinterpretatie
In de kern gaat Kursk niet alleen over een historische gebeurtenis, maar over een vraag die in al het werk van Klinkenberg terugkomt:
Wat gebeurt er met een verhaal dat niet verteld wordt?
Blijft het liggen? Verdwijnt het? Of zoekt het een andere vorm? In dit geval werd het boek een debuut en het begin van een oeuvre dat zich steeds verder verplaatst — weg van de feiten, richting de rafelranden. In het volgende marginalia meer over het ontstaan van de Mattew Bishop trilogie.